“เลื่อนฟีด” สู่ “เสี่ยงชีวิต” เมื่อข้อมูลลวงใกล้ตัวกว่าที่คิด
“คุณกำลังเชื่ออะไรอยู่…และมันจริงแค่ไหน?” ลองหยุดเลื่อนฟีดสัก 5 วินาที แล้วถามตัวเองด้วยคำถามนี้ดู คำตอบอาจไม่ง่ายอย่างที่คิด เพราะในโลกวันนี้ “ความจริง” ไม่ได้เดินมาหาเราแบบตรงไปตรงมาอีกต่อไป แต่มันถูกห่อหุ้ม ปรุงแต่ง และบางครั้งก็ถูกสร้างขึ้นใหม่ เนียนจนเราแทบแยกไม่ออก และทำให้เรื่องเล็ก ๆ อย่างการ “กดแชร์”ไม่ใช่เรื่องเล็กอีกต่อไป
เมื่อวันที่ 2 เมษายน 2569 ที่ผ่านมา ณ หอศิลปวัฒนธรรมแห่งกรุงเทพมหานคร ได้เปิดเวทีสัมมนาระดับชาติเนื่องในโอกาสวันตรวจสอบข่าวลวงโลก ปี 2569” ภายใต้หัวข้อ “เมื่อข้อมูลลวงกลายเป็นความเสี่ยงโลก” มีหลากหลยคำถาม ที่ถูกโยนขึ้นกลางเวที และสะท้อนกลับมาหาเราทุกคนที่ใช้ชีวิตอยู่บนโลกออนไลน์ ที่มีโอกาส “เชื่อ” กับ “แชร์” อยู่ทุกวัน ทำให้กลายเป็นไม่ใช่เรื่องไกลตัวอีกต่อไป
เนื่องจาก วันนี้ “ข่าวปลอม” ไม่ได้เป็นแค่เรื่องกวนใจ แต่มันถูกยกระดับให้เป็น ความเสี่ยงอันดับ 2 ของโลก
จากรายงาน Global Risks Report 2026 ของสภาเศรษฐกิจโลก (World Economic Forum) ฟังดูเหมือนเรื่องใหญ่ระดับโลก แต่จริง ๆ แล้วมันใกล้ตัวมากกว่าที่คิด เพราะทุกครั้งที่เราแชร์ข่าวโดยไม่เช็ก ทุกครั้งที่เราหลงเชื่อโพสต์สุขภาพแปลก ๆ หรือทุกครั้งที่เราตื่นตระหนกกับข่าวที่ยังไม่ชัวร์ เรากำลังกลายเป็นส่วนหนึ่งของ “ความเสี่ยง” นี้โดยไม่รู้ตัว ที่มีผลกระทบในชีวิตจริง
นพ.พงศ์เทพ วงศ์วัชรไพบูลย์ ผู้จัดการกองทุน สสส. อธิบายไว้ว่า วันนี้เราไม่ได้สู้กับแค่ “ข่าวปลอม” แต่เรากำลังสู้กับ “อาวุธทางอารมณ์” มันถูกออกแบบมาให้ “รู้สึกจริง” เช่น ใช้ AI สร้างภาพ ใช้ Deepfake ปลอมเสียง ใช้คำพูดที่เล่นกับความหวังและความกลัวโดยเฉพาะเรื่องสุขภาพ “ยาตัวนี้รักษามะเร็งได้ใน 3 เดือน”“
วิธีนี้ทำให้ไม่ต้องกินยาอีกเลย” มันไม่ได้แค่หลอกให้เสียเงิน แต่อาจทำให้หยุดการรักษาที่ถูกต้อง ได้มาตรฐาน และเสียโอกาสในการมีชีวิตที่ดีไปจริง ๆ ตรงนี้แหละที่ข้อมูลกลายเป็นอันตราย
จากแพลตฟอร์มตรวจสอบข่าว “cofact” ที่ สสส. ร่วมพัฒนา ได้เผยข้อมูลตัวเลขที่สะท้อนความจริงของสังคมไทยในปี 2568 มีคนไทยส่งลิงก์มาให้ตรวจสอบกว่า 15,000 ครั้ง โดย 36% ข่าวสุขภาพและการแพทย์ 15% ข่าวหลอกขายสินค้า/การเงิน และ 12% ข่าวภัยพิบัติและเหตุฉุกเฉิน
สิ่งที่น่าคิด คือ ข่าวสุขภาพ ที่ควรทำให้เราปลอดภัย กลับกลายเป็นประเภทที่คนสงสัยมากที่สุด มันสะท้อนว่า…เราไม่ได้ขาดข้อมูลแต่เรากำลัง “จมอยู่ในข้อมูลที่เชื่อถือไม่ได้”
แนวคิดสำคัญของเรื่องนี้ ไม่ใช่แค่การป้องกันและรู้ทันข่าวปลอม แต่คือการเปลี่ยนบทบาทของเราจาก คนรับข่าวที่เป็นเหยื่อของข้อมูล ไปเป็น“พลเมืองดิจิทัลที่ตื่นรู้”
นพ.พงศ์เทพ มองว่าการมีทักษะตรวจสอบข้อมูล คือ “สุขภาวะทางปัญญา” เพราะถ้าเราคิด วิเคราะห์ และแยกแยะได้ เราจะไม่ถูกดึงด้วยความกลัวหรือความหวังที่ถูกสร้างขึ้นมา และเราจะอยู่กับโลกที่มี AI ได้อย่างปลอดภัยขึ้น
น.ส.สุภิญญา กลางณรงค์ ผู้ร่วมก่อตั้งโคแฟค (ประเทศไทย) มองว่า สิ่งที่เรากำลังเผชิญไม่ใช่แค่ข้อมูลเยอะเกินไป แต่การที่โลกเต็มไปด้วยข้อมูลที่ตั้งใจทำให้สับสน จนแยกไม่ออกว่าอะไรจริง อะไรบิดเบือน และอะไรถูกสร้างขึ้นมาเพื่อชี้นำความคิดของเราโดยเฉพาะ
นี่จึงไม่ใช่แค่เรื่องของทักษะการเสพสื่ออีกต่อไป แต่คือความสามารถในการยืนอยู่กับความจริงท่ามกลางกระแสข้อมูลที่ถาโถมเข้ามาไม่หยุด แค่รู้เท่าทัน…อาจไม่พออีกต่อไป น.ส.สุภิญญา ย้ำว่า การเป็นพลเมืองดิจิทัลในวันนี้ ไม่ใช่แค่การป้องกันตัวเองไม่ให้ถูกหลอก อีกทั้งการมีส่วนร่วมในการหยุดวงจรข้อมูลปลอมแต่ละครั้ง ด้วยการตั้งคำถามกับข้อมูลและตรวจสอบจากหลายแหล่งก่อนเชื่อ หรือแม้แต่การเลือกไม่แชร์สิ่งที่ยังไม่แน่ใจ เพราะการกระทำเล็ก ๆ ของเรา ล้วนมีผลต่อความจริงของสังคมโดยรวม
เมื่อการเรียนรู้เรื่องข่าวลวง…กลายเป็นเกม
หนึ่งในไฮไลต์ที่น่าสนใจของงาน คือ การนำเกม “Ray’s Blog” นายโนอา โฮริกูชิ CEO Classroom Adventure ประเทศญี่ปุ่น เล่าว่าเกมนี้ไม่ได้มีไว้แค่เล่นสนุก แต่มันสอนทักษะที่ “นักตรวจสอบข่าวมืออาชีพ” ใช้จริง เช่น การค้นหารูปภาพย้อนกลับ ด้วยการเช็กพิกัดจากวิดีโอและแยกแยะภาพหรือข้อความที่สร้างโดย AI
ทั้งหมดนี้ นายโนอา จะเปลี่ยนให้เป็น “เกม” เพราะการเรียนรู้ในยุคนี้ ไม่จำเป็นต้องจริงจังเสมอไป แต่ต้องเข้าใจและใช้ได้จริง
คำถามสำคัญ เราจะอยู่กับโลกแบบนี้ยังไง ในโลกที่ทุกคนเป็นผู้สร้างข้อมูลได้ AI ทำให้ของปลอมดูจริงขึ้น และข่าวลวงเดินทางเร็วกว่าแสง คำถามไม่ใช่แค่ข่าวนี้จริงไหม แต่คือเรามีทักษะพอจะรับมือมันหรือยัง
3 สิ่งง่าย ๆ ที่เริ่มได้ทันที
- หยุดก่อนแชร์ ถ้าข่าวนั้นกระตุ้นอารมณ์แรง ๆ มีโอกาสสูงว่ามันกำลัง “หลอกอยู่”
- เช็กแหล่งที่มา เว็บไซต์แปลก ๆ หรือไม่มีที่มาควรตั้งคำถามไว้ก่อนเสมอ
- ใช้เครื่องมือช่วย อย่างแพลตฟอร์ม org ที่ช่วยตรวจสอบข่าวได้ฟรี
สุดท้ายแล้ว การต่อสู้กับข่าวลวง คงไม่ใช่หน้าที่ของใครคนใดคนหนึ่ง ไม่ใช่แค่หน่วยงาน ไม่ใช่แค่ผู้เชี่ยวชาญ ไม่ใช่แค่แพลตฟอร์ม แต่มันคือหน้าที่ของทุกคน เพราะทุกครั้งที่คุณเลือกไม่แชร์ข่าวที่ไม่ชัวร์ คุณกำลังช่วยหยุดวงจรของข้อมูลเท็จได้อย่างเหนือความคาดหมาย
สสส. ชวนทุกคนเริ่มง่าย ๆ ด้วยการเช็กก่อนเชื่อ ก่อนแชร์ เพราะทุกครั้งที่เราตั้งคำถามและตรวจสอบ คือการสร้าง สุขภาวะทางปัญญา ให้ตัวเองและสังคม และช่วยกันทำให้โลกใบนี้น่าเชื่อถือขึ้น
ครั้งต่อไปที่เจอข่าวน่าตกใจ จะเชื่อทันที หรือจะเช็กก่อน?
เรื่องโดย ภินันท์ชญา สมคำ Team Content www.thaihealth.or.th
ข้อมูลจาก งานสัมมนาวาระวันตรวจสอบข่าวลวงโลก 2569 Lost in information: When Disinformation becomes a global risk. เมื่อข้อมูลลวงกลายเป็นความเสี่ยงโลก
